Palestina: wat vertelt de naam werkelijk?

Er is niets Arabisch aan de oorsprong van de naam Palestina. De Arabische vorm Filastin is ontleend aan oudere benamingen die eeuwen vóór de Arabische veroveringen werden gebruikt.

Na het neerslaan van de Joodse opstand van Bar Kochba (132–135 n.Chr.) doopte keizer Hadrianus de Romeinse provincie Judea om tot Syria Palaestina. De Tweede Tempel was toen al ruim zestig jaar verdwenen: die werd in 70 n.Chr. door de Romeinen verwoest. Jeruzalem was door Hadrianus rond 130 n.Chr. omgevormd tot de Romeinse kolonie Aelia Capitolina, een stap die volgens veel historici mede aanleiding gaf tot de opstand.

Wat wilde Rome met de nieuwe provincienaam bereiken? Veel historici zien daarin een poging om de zichtbare band tussen het Joodse volk en Judea uit te wissen of te verzwakken. Over het precieze motief bestaat discussie, maar het gevolg was duidelijk: de naam Judea verdween van de officiële Romeinse kaart. Joden werden na de opstand grotendeels uit Jeruzalem geweerd.

Waar kwam Palaestina vandaan?

De naam hield verband met Philistia, de zuidelijke kuststrook rond Gaza, Askalon, Asdod, Ekron en Gat. Griekse schrijvers gebruikten eeuwen vóór de Romeinen al een verwante geografische term. Herodotus sprak in de vijfde eeuw v.Chr. over een deel van Syrië dat Palaistinē heette.

De Filistijnen arriveerden rond 1200 v.Chr. in de zuidelijke Levant. Egyptische teksten noemen een volk dat doorgaans als Peleset wordt gelezen. Archeologisch onderzoek wijst op sterke banden met de Egeïsche wereld, al was hun cultuur niet statisch: zij vermengden zich in de loop der eeuwen met andere bewoners van de regio.

Als afzonderlijk herkenbaar volk verdwenen de Filistijnen uiteindelijk uit de geschiedenis. Zij keerden niet aantoonbaar massaal terug naar een Egeïsch thuisland, maar gingen na opeenvolgende veroveringen op in de lokale bevolking. Er is geen bewezen rechtstreekse etnische, taalkundige of culturele lijn van de Filistijnen naar de huidige Palestijnse Arabieren.

Het Hebreeuwse woord P'lishtim wordt soms verbonden met een wortel die indringen of binnentrekken kan betekenen. Die etymologie is echter niet zeker; mogelijk gaat het om een later aangebrachte Hebreeuwse duiding van een niet-Semitische naam. De Septuagint, de oude Griekse vertaling van de Hebreeuwse Bijbel, vertaalt P'lishtim op verschillende plaatsen als allophyloi: mensen van een ander volk.

Betekent dit dat een moderne Palestijnse identiteit pas in 1960 werd uitgevonden? Nee. Dat is historisch te kort door de bocht. Een Palestijns-Arabisch nationaal bewustzijn ontwikkelde zich al in de late Ottomaanse tijd en werd in de jaren twintig van de vorige eeuw duidelijker zichtbaar. Rond 1964 kreeg het met de oprichting van de PLO een eigen institutionele vorm, mede onder invloed van Nassers Egypte. De Sovjet-Unie steunde later verschillende Arabische staten en Palestijnse organisaties, maar heeft de Palestijnse identiteit niet uitgevonden.

Yasser Arafat werd in Caïro geboren, groeide grotendeels in Egypte op en diende tijdens de Suezcrisis van 1956 kort in het Egyptische leger. Tegelijkertijd kwam hij uit een Palestijnse familie. Ook dat dubbele gegeven hoort bij een eerlijke geschiedschrijving.

De naam Palestina is dus geen bewijs van een duizenden jaren oude nationale staat met ongewijzigde grenzen. Maar een oude plaatsnaam en een moderne nationale identiteit zijn ook niet hetzelfde. De historische naam ontwikkelde zich via Filistijnse, Griekse, Romeinse, Byzantijnse, islamitische, Ottomaanse en Britse gebruiken. De moderne identiteit ontstond later, zoals veel nationale identiteiten.

De kern blijft ongemakkelijk: Rome verving Judea door Syria Palaestina nadat het een Joodse opstand had neergeslagen. De kaart werd veranderd en de naam Judea verdween uit het provinciale bestuur.

De naam bleef.

De geschiedenis ook.

Bronnen en verdere lezing

Encyclopaedia Britannica: Palestine

Encyclopaedia Britannica: Bar Kokhba Revolt

Encyclopaedia Britannica: Philistine people

Encyclopaedia Britannica: Yasser Arafat