فلسطین: این نام واقعاً چه می‌گوید؟

ریشهٔ نام فلسطین هیچ جنبهٔ عربی ندارد. صورت عربی آن، «فلسطین»، از نام‌های قدیمی‌تری گرفته شده است که قرن‌ها پیش از فتوحات عرب‌ها به کار می‌رفتند.

پس از سرکوب قیام یهودیان به رهبری بارکوخبا (۱۳۲–۱۳۵ میلادی)، امپراتور هادریان نام استان رومی یهودیه را به «سوریا پالائستینا» تغییر داد. در آن زمان، بیش از شصت سال از نابودی معبد دوم می‌گذشت: رومیان آن را در سال ۷۰ میلادی ویران کرده بودند. هادریان حدود سال ۱۳۰ میلادی اورشلیم را به مستعمرهٔ رومی «آیلیا کاپیتولینا» تبدیل کرده بود؛ اقدامی که به باور بسیاری از مورخان، از عوامل زمینه‌ساز قیام بود.

روم با نام جدید استان چه هدفی را دنبال می‌کرد؟ بسیاری از مورخان این اقدام را تلاشی برای محو یا تضعیف پیوند آشکار میان قوم یهود و یهودیه می‌دانند. دربارهٔ انگیزهٔ دقیق آن اختلاف‌نظر وجود دارد، اما پیامدش روشن بود: نام یهودیه از نقشهٔ رسمی روم ناپدید شد. پس از قیام، تا حد زیادی از ورود یهودیان به اورشلیم جلوگیری شد.

پالائستینا از کجا آمده بود؟

این نام با «فلیسطیه»، نوار ساحلی جنوبی پیرامون غزه، اشکلون، اشدود، عقرون و جت، ارتباط داشت. نویسندگان یونانی قرن‌ها پیش از رومیان از اصطلاح جغرافیایی مرتبطی استفاده می‌کردند. هرودوت در سدهٔ پنجم پیش از میلاد از بخشی از سوریه سخن گفته بود که «پالایستینه» نام داشت.

فلیسطی‌ها حدود سال ۱۲۰۰ پیش از میلاد به جنوب شام رسیدند. متون مصری از قومی نام می‌برند که نامش معمولاً «پِلِسِت» خوانده می‌شود. پژوهش‌های باستان‌شناختی از پیوندهای نیرومند با جهان اژه حکایت دارند، هرچند فرهنگ آنان ثابت نبود: در طول قرن‌ها با دیگر ساکنان منطقه درآمیختند.

فلیسطی‌ها سرانجام به‌عنوان قومی متمایز و قابل‌شناسایی از تاریخ ناپدید شدند. شواهدی از بازگشت گستردهٔ آنان به سرزمینی اجدادی در اژه وجود ندارد؛ بلکه پس از فتوحات پیاپی در جمعیت محلی ادغام شدند. هیچ تداوم مستقیم قومی، زبانی یا فرهنگیِ اثبات‌شده‌ای میان فلیسطی‌ها و عرب‌های فلسطینی امروزی وجود ندارد.

واژهٔ عبری «پِلیشتیم» گاه به ریشه‌ای مرتبط دانسته می‌شود که می‌تواند به معنای نفوذ کردن یا وارد شدن باشد. بااین‌حال، این ریشه‌شناسی قطعی نیست؛ ممکن است تفسیری عبری باشد که بعدها به نامی غیرسامی نسبت داده شده است. ترجمهٔ هفتادی، ترجمهٔ کهن یونانی کتاب مقدس عبری، «پِلیشتیم» را در چندین موضع به صورت «آلوفیلوی» ترجمه می‌کند: مردمانی از قومی دیگر.

آیا این بدان معناست که هویت مدرن فلسطینی تازه در سال ۱۹۶۰ ابداع شد؟ نه. این از نظر تاریخی ساده‌انگاری بیش از حد است. آگاهی ملی فلسطینی-عربی از اواخر دورهٔ عثمانی شکل گرفت و در دههٔ ۱۹۲۰ آشکارتر شد. حدود سال ۱۹۶۴، با تأسیس سازمان آزادی‌بخش فلسطین، این آگاهی شکل نهادیِ مستقلی یافت؛ امری که تا حدی تحت تأثیر مصرِ ناصر بود. اتحاد جماهیر شوروی بعدها از کشورهای عربی و سازمان‌های فلسطینی گوناگون حمایت کرد، اما هویت فلسطینی را ابداع نکرد.

یاسر عرفات در قاهره متولد شد، عمدتاً در مصر بزرگ شد و در جریان بحران سوئز در سال ۱۹۵۶ مدت کوتاهی در ارتش مصر خدمت کرد. درعین‌حال، او از خانواده‌ای فلسطینی بود. این واقعیت دووجهی نیز بخشی از تاریخ‌نگاری صادقانه است.

بنابراین، نام فلسطین دلیلی بر وجود یک دولت ملی با قدمتی چندهزارساله و مرزهایی بدون تغییر نیست. اما یک نام جغرافیایی کهن و یک هویت ملی مدرن نیز یک چیز نیستند. این نام تاریخی از خلال کاربردهای فلیسطی، یونانی، رومی، بیزانسی، اسلامی، عثمانی و بریتانیایی تحول یافت. هویت مدرن، مانند بسیاری از هویت‌های ملی، بعدها پدید آمد.

نکتهٔ اصلی همچنان ناخوشایند است: روم پس از سرکوب یک قیام یهودی، نام یهودیه را با سوریا پالائستینا جایگزین کرد. نقشه تغییر یافت و نام یهودیه از دستگاه اداری استانی ناپدید شد.

نام باقی ماند.

تاریخ هم همین‌طور.

منابع و مطالعهٔ بیشتر

Encyclopaedia Britannica: Palestine

Encyclopaedia Britannica: Bar Kokhba Revolt

Encyclopaedia Britannica: Philistine people

Encyclopaedia Britannica: Yasser Arafat