NOSop3 gebruikt omstreden ‘Groot-Israël’-kaart in uitleg over Israëlische grenzen

In een uitlegvideo over de veranderende grenzen van Israël besteedt NOSop3 aandacht aan het begrip ‘Groot-Israël’. Daarbij wordt een kaart getoond waarop een Israëlisch territorium wordt weergegeven dat zich uitstrekt over delen van verschillende landen in het Midden-Oosten. Ook wordt het concept in verband gebracht met Theodor Herzl, grondlegger van het moderne politieke zionisme.

Die voorstelling vraagt om historische context. Het begrip ‘Groot-Israël’ kent namelijk verschillende betekenissen, terwijl kaarten waarop Israël zich uitstrekt van Egypte tot diep in het Midden-Oosten ook een geschiedenis hebben binnen anti-Israëlische en antisemitische propaganda.

Een omstreden kaart

Kaarten waarop een vermeend toekomstig Israël grote delen van Egypte, Jordanië, Syrië, Irak en Saudi-Arabië omvat, circuleren al tientallen jaren.

Een voorbeeld daarvan bevindt zich in de Persuasive Cartography Collection van Cornell University. De universiteit beschrijft een dergelijke kaart als onderdeel van de voorstelling dat zionisten heimelijk zouden streven naar een ‘Greater Israel’. Een versie van deze kaart verscheen volgens de collectie in een Iraanse uitgave uit 1985 van de vervalste Protocols of the Elders of Zion. Cornell merkt tegelijkertijd op dat niet duidelijk is welke precieze relatie bestaat tussen deze specifieke complottheorie en de oorspronkelijke Protocols.

Dat onderscheid is belangrijk. Het bestaan van territoriaal maximalistische stromingen binnen het zionisme of de Israëlische politiek is op zichzelf geen bewijs voor een geheim plan om een gebied van de Nijl tot de Eufraat te veroveren. Omgekeerd betekent het propagandistische gebruik van zulke kaarten evenmin dat iedere discussie over Israëlische territoriale ambities daarom ongegrond is.

De vraag is daarom welke historische claims door NOSop3 precies aan de getoonde kaart worden verbonden en waarop die claims zijn gebaseerd.

Wat schreef Herzl?

NOSop3 brengt het idee van ‘Groot-Israël’ in verband met Theodor Herzl en een Bijbelse voorstelling van het beloofde land. Daarbij ontbreekt relevante context.

Herzl was de grondlegger van het politieke zionisme, maar zijn politieke project was niet primair gebaseerd op een theologische interpretatie van Bijbelse grenzen.

Wel komt in Herzls dagboek uit 1898 een passage voor waarin een gebied „from the Brook of Egypt to the Euphrates” wordt genoemd. Die zin kan niet worden genegeerd. De context is echter eveneens essentieel.

Herzl schrijft dat hij met de Duitse zionist Max Bodenheimer sprak over mogelijke eisen. Na een beschrijving van het betreffende gebied en een mogelijke bestuurlijke overgang noteert Herzl: „These are Bodenheimer's ideas, in part excellent.”

Daarmee staat vast dat dergelijke territoriale ideeën binnen vroege zionistische kring zijn besproken en dat Herzl onderdelen daarvan positief beoordeelde. Uit deze passage alleen volgt echter niet dat een staat van Egypte tot de Eufraat Herzls uitgewerkte territoriale programma was, laat staan dat dit op zichzelf bewijs vormt voor een doorlopende politieke agenda van opeenvolgende Israëlische regeringen.

Dat onderscheid ontbreekt wanneer een historische gedachte, een Bijbelse tekst en hedendaags regeringsbeleid rechtstreeks met elkaar worden verbonden.

‘Groot-Israël’ heeft meer dan één betekenis

Daar komt bij dat de term ‘Groot-Israël’ niet één vastomlijnd territoriaal concept aanduidt.

Ook binnen Israël zijn stromingen geweest die territoriale uitbreiding of het behoud van veroverde gebieden bepleitten. Historisch onderzoek beschrijft bovendien het gebruik van kaarten van Eretz Yisrael door verschillende zionistische bewegingen, waarbij die bewegingen onderling aanzienlijk verschilden in hun opvattingen over grenzen en grondgebied.

In hedendaagse discussies wordt ‘Groot-Israël’ eveneens gebruikt voor verschillende denkbeelden: soms voor Israël inclusief de Westelijke Jordaanoever en Gaza, soms voor verdergaande territoriale aanspraken en in de meest extreme voorstelling voor een gebied dat tot ver buiten de huidige Israëlische grenzen reikt.

Die betekenissen kunnen journalistiek niet zonder toelichting met elkaar worden verwisseld.

Dat geldt temeer omdat ook binnen Israël zelf radicale territoriale opvattingen bestaan. De aanwezigheid daarvan bewijst echter nog niet dat de meest maximalistische variant officieel regeringsbeleid is.

Van historische ideeën naar actueel beleid

Daar ligt het belangrijkste journalistieke probleem met de NOSop3-presentatie.

Een uitlegvideo mag vanzelfsprekend aandacht besteden aan territoriaal maximalisme, religieus-nationalistische bewegingen, nederzettingenpolitiek en uitspraken van Israëlische politici. De NOS heeft zelf eerder bericht dat bepaalde rechts-religieuze groepen binnen Israël spreken over een ‘Groot Israël’, terwijl daarbij eveneens werd opgemerkt dat die visie niet door de meerderheid van de Israëlische bevolking wordt gedeeld.

Ook heeft premier Benjamin Netanyahu in 2025 gezegd zich „zeer verbonden” te voelen met een visie op ‘Groot-Israël’, zonder daarbij te definiëren welke geografische invulling hij aan die term gaf. De NOS maakte destijds zelf dat voorbehoud.

Juist daarom is precisie noodzakelijk.

Er bestaat een wezenlijk verschil tussen:

Voor die laatste bewering is afzonderlijk bewijs noodzakelijk. Het bestaan van de eerste vier vormt daarvoor niet automatisch bewijs.

Waarom de herkomst van de kaart ertoe doet

Wanneer een journalistieke productie gebruikmaakt van een kaart die eerder binnen propagandistische of complottheoretische contexten is verspreid, hoeft dat niet automatisch te betekenen dat de journalist dezelfde ideologie onderschrijft.

Het stelt wel hogere eisen aan bronvermelding en context.

De kijker moet kunnen begrijpen wie de kaart heeft gemaakt, uit welke periode deze afkomstig is, welk territoriaal concept ermee wordt weergegeven en of zij een officiële Israëlische beleidskaart, een historische ideologische voorstelling of een door tegenstanders vervaardigde interpretatie toont.

Wanneer zo'n uitleg ontbreekt, kan een visuele voorstelling meer zekerheid suggereren dan het beschikbare historische bewijs rechtvaardigt.

Conclusie

De geschiedenis van territoriale ideeën binnen het zionisme en de Israëlische politiek is reëel en complex. Ook hedendaagse Israëlische politici hebben uitspraken gedaan die discussie over het begrip ‘Groot-Israël’ rechtvaardigen.

Dat maakt het echter des te belangrijker om onderscheid te maken tussen historische ideeën, religieuze voorstellingen, politieke stromingen en aantoonbaar regeringsbeleid.

Bij de behandeling van de meest expansieve variant — een Israël dat zich van Egypte tot de Eufraat zou uitstrekken — is bovendien voorzichtigheid nodig vanwege de lange geschiedenis waarin dergelijke kaarten ook binnen anti-Joodse en anti-Israëlische propaganda zijn gebruikt.

Door die verschillende elementen zonder voldoende broncontext aan elkaar te verbinden, loopt de uitleg van NOSop3 het risico een omstreden historische voorstelling als een samenhangend politiek project te presenteren.

Voor een educatieve productie over een zo gevoelig onderwerp is juist dat onderscheid essentieel.

Wederhoor

GOD News heeft de NOS gevraagd welke bron is gebruikt voor de in de video getoonde kaart en hoe de redactie de relatie tussen de historische passage bij Herzl en het hedendaagse Israëlische beleid onderbouwt. De NOS heeft op het moment van publicatie nog niet gereageerd. Zodra een reactie binnenkomt, wordt die in dit artikel opgenomen.